Πνευματικά Δικαιώματα & AI: Τι Διδάσκει η Τέχνη του Van Gogh και Dalí;
Εξερευνούμε τα πνευματικά δικαιώματα στην εποχή της AI, αντλώντας έμπνευση από Van Gogh και Dalí. Απειλείται η τέχνη ή ξεκινά μια νέα δημιουργική επανάσταση;
Minas Marios Kontis
Εξερευνούμε τα πνευματικά δικαιώματα στην εποχή της AI, αντλώντας έμπνευση από Van Gogh και Dalí. Απειλείται η τέχνη ή ξεκινά μια νέα δημιουργική επανάσταση;
Η ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας Τεχνητής Νοημοσύνης ανοίγει νέους ορίζοντες, αλλά ταυτόχρονα εγείρει κρίσιμα ερωτήματα. Το άρθρο αυτό του AI Greece blog εξετάζει τα περίπλοκα ζητήματα της καλλιτεχνικής έμπνευσης, της πρωτοτυπίας και των πνευματικών δικαιωμάτων στην εποχή της παραγωγικής AI, αντλώντας παραδείγματα από την ιστορία της τέχνης για το ελληνικό κοινό που παρακολουθεί τις εξελίξεις.
Το περασμένο φθινόπωρο, κατά τη διάρκεια ενός επαγγελματικού ταξιδιού στο Άμστερνταμ, μια αυθόρμητη επίσκεψη στο Μουσείο Van Gogh έγινε η αφορμή για βαθύτερο προβληματισμό. Περιπλανώμενος στις γκαλερί, η προσοχή μου στράφηκε στον πίνακα Η Κουρτιζάνα (κατά τον Eisen), που ζωγραφίστηκε το 1887.
Ο Van Gogh είχε βασίσει το έργο του σε μια ιαπωνική ξυλογραφία του Keisai Eisen, την οποία ανακάλυψε στο περιοδικό Paris Illustré. Δεν ήταν απλή αντιγραφή. Ήταν μια ρητή επανερμηνεία της σύνθεσης του Eisen, στην οποία ο Van Gogh προσέθεσε τη δική του μοναδική πινελιά. Συγκεκριμένα:
Η έμπνευση ήταν σαφής, αλλά το τελικό αποτέλεσμα ήταν αναμφισβήτητα δικό του.
Στεκόμουν εκεί και η σκέψη ήρθε αβίαστα: Τι θα γινόταν αν αυτός ο πίνακας ήταν προϊόν ενός προηγμένου παραγωγικού μοντέλου AI, με μια εντολή όπως: «Πώς θα επανερμήνευε ο Van Gogh μια ιαπωνική ξυλογραφία στο στυλ του Keisai Eisen;»
Και το ερώτημα που ακολουθεί είναι καθοριστικό για το μέλλον της δημιουργίας: Αν ο Van Gogh είχε χρησιμοποιήσει ένα τέτοιο εργαλείο AI για να δώσει ερέθισμα στη φαντασία του, θα είχαν ο Eisen —ή οι κληρονόμοι του— μια ισχυρή νομική απαίτηση εναντίον του;
Στη σημερινή εποχή, η απάντηση θα μπορούσε να είναι καταφατική. Πριν από δύο χρόνια, το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ έκρινε ότι ο Andy Warhol είχε παραβιάσει τα πνευματικά δικαιώματα της φωτογράφου Lynn Goldsmith, χρησιμοποιώντας τη φωτογραφία της με τον μουσικό Prince για να δημιουργήσει μια σειρά από μεταξοτυπίες.
Νομική Σημείωση: Το δικαστήριο έκρινε ότι τα έργα δεν ήταν επαρκώς «μετασχηματιστικά» (transformative) ώστε να συνιστούν θεμιτή χρήση (fair use) — μια διάταξη του αμερικανικού νόμου που επιτρέπει την περιορισμένη χρήση υλικού που προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα. Αυτό το ζήτημα βρίσκεται στον πυρήνα της συζήτησης και στην Ευρώπη, καθώς η ευρωπαϊκή νομοθεσία (όπως το EU AI Act) προσπαθεί να ρυθμίσει τη διαφάνεια στην εκπαίδευση των μοντέλων AI.
Λίγους μήνες αργότερα, στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης, μια έκθεση αφιερωμένη στον Salvador Dalí πρόσφερε νέα τροφή για σκέψη. Πάντα θεωρούσα τον Dalí μια απόλυτα πρωτότυπη ιδιοφυΐα, που γεννούσε σουρεαλιστικά οράματα εκ του μηδενός.
Ωστόσο, η έκθεση αποκάλυπτε τις πηγές έμπνευσής του, παρουσιάζοντας ολλανδικές γκραβούρες του 16ου αιώνα. Το έργο Τα Επτά Θανάσιμα Αμαρτήματα (1558) του Pieter Bruegel του Πρεσβύτερου, για παράδειγμα, είχε επηρεάσει σαφώς την αντίστοιχη σειρά του Dalí, 8 Mortal Sins.
Οι περιπτώσεις των Van Gogh και Dalí αποδεικνύουν ότι η τέχνη ήταν πάντα ένας διάλογος, μια διαδικασία έμπνευσης, επανερμηνείας και μετασχηματισμού. Η παραγωγική τεχνολογία AI δεν είναι παρά το πιο σύγχρονο εργαλείο σε αυτή τη μακρά ιστορία.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιεί προϋπάρχοντα δεδομένα, αλλά πώς τα χρησιμοποιεί και αν το τελικό αποτέλεσμα είναι αρκετά μετασχηματιστικό ώστε να θεωρείται ένα νέο, πρωτότυπο έργο.
Η εξισορρόπηση μεταξύ της προστασίας των δημιουργών και της προώθησης της καινοτομίας είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζει η νομοθεσία για την AI σήμερα, τόσο στην Ελλάδα όσο και παγκοσμίως. Η επανάσταση της AI είναι εδώ και καλούμαστε να διαμορφώσουμε το πλαίσιο που θα ορίζει το μέλλον της τέχνης.
